«Әдеби панорамаға» қатысқан қаламгерлер қандай туындылар жазды?

«Жаңа Қазақстанның әдеби панорамасы» жобасына қатысып, көлемді шығарма жаздыңыз. Ол қандай жанрда болды (роман, хикаят, повесть)?

Жантас Еркін:

Мен «Жақыныңды жоғалту» романын және одан бөлек шағын әңгімелерім мен новеллаларымды ұсындым. Бірақ негізгі бөлігін осы «Жақыныңды жоғалту» романы құрайды. Роман жастардың махаббаты, Алматыдағы алғашқы әсерлер, 2000 жылдан былайғы жастардың сезімі, олардың ішкі қарсылықтары, зумер ұрпақтың қоғамға, саясатқа көзқарастары туралы баяндалады. Бұдан бөлек, қандастар тақырыбы тереңірек қозғалған. Тоқсаныншы жылдан бастап «Нұрлы көш» бағдарламасымен келгендер, олардың қоғамда ұшырасқан әлеуметтік қиындықтары, ішкі күйзелістері туралы айтылады. Мұнан өзге де патриархат, әлеуметтегі әділетсіздіктер бар, соның бәрін қамтып жазуға тырыстық.

Жақсылық Қазымұрат: Өткен жылы Мәдениет және ақпарат министрлігі мен Қазақстан Жазушылар одағының бірлескен «Жаңа Қазақстанның әдеби панорамасы» жобасына проза жанры бойынша қатыстым. Кейіннен «Көкөзек» деп аталатын кітабымыз жарық көрді. Жобаның тәртібі бойынша отыз бес жасқа дейінгі жас қаламгерлер Қазақстанның бір қаласын немесе облысын аралап, сол өңірдің тарихи, әдеби, мәдени, рухани әлеуметтік өмірімен жан жақты танысулары тиіс. Көркем шығарма барған өңір туралы болуы шарт. Яғни шығарманың арқауы, өзегі қаламгер барған өңірмен байланысуы қажет. Бірақ шығарманың сюжетіне, кейіпкеріне, көркемдік шешіміне ешқандай шектеу қойылмады. Тұтастай еркіндік берілді.

Мен өзімнің ыңғайыма қарай, ұлы Абай мен Әуезовтың кіндік қаны тамған қасиетті Абай облысын таңдап алдым. Негізі бұған дейін шығарманың идеясы ойымда жетіліп, көкірегімде пісіп, азды-кемді сюжет, кейіпкерлерін қойын дәптеріме түртіп қойғанмын. Сондықтан да Абай облысын таңдап алдым. «Көкөзек» деп аталатын негізгі шығарма қазақтың үлкен қасіреті Семей полигонымен қатысты. Оқиға әуелі Алматыда басталады, сосын Семейде жалғасып, Абыралы, Қайнар жақтармен сабақтасып кетеді. Кейіпкерлер – негізінен, жастар. Солардың өмірі мен тыныс тіршілігі. Мұнда негізгі идея Семей полигонының, тіпті тәуелсіздіктен бері туған жастардың жанына, денсаулығына, рухани қалыптасуына қаншалықты ықпал еткенін жеткізу.

Ғылымнұр Кәдірбай: Жобаға қатысып, «Тау ішінде» деп аталатын роман жаздым. Әуелгі атауы «Тас мүсін тіл қатпады» болатын. Алайда жобаға икемдеп, атын «Тау ішінде» деп бердім. Болашақта жеке кітап болып шықса бұрынғы атауын қайта қоярмын.

Қаламгер жақсы шығарма жазу үшін өзіне етене таныс тақырыпты таңдап алуы маңызды. Мен де жоба шарты бойынша Түркістан облысын таңдадым. Себебі Түркістанда студенттік шағымыз өтті, ел мен жердің тарихын басқа өңірлерге қарағанда біршама жетік білемін. Бұл аймақ жайлы осыған дейін де аз жазылған жоқ. Өлмес, ұлы туындылар дүниеге келді. Рухани астананың қасиеті мен киесі әмбеге аян. Көп адам қалам тербеген сондай жолдың шиырынан шыға алудың өзі қиын.

Романда суреттелетін А. қаласы – кезінде аты күллі Кеңес одағына мәлім болған Ащысай. Шығарманың өзегі, негізгі тақырыбы ретінде Ащысай, Байжансай сияқты ауылдарды алдым. Бір кездерде аталған өңірде ірі түсті металл зауыты болғаны, өндірістің ірі ошақтарына айналғаны белгі. Ал қазір ше? Осыдан 40-50 жыл бұрын жиырма мыңға жуық адам тұрған Ащысайда екі мыңнан астам, ал сегіз мың тұрғыны бар Байжансайда 7-8 отбасы ғана қалған. Тәуелсіздіктің елең-алаң шағында қаншама елді-мекеннің жабылып, тарап кеткені, қазір де ай сайын қаншама ауылдардың аты картадан сызылып жатқаны белгілі. Дәл осындай қаңырап бос қалған, тастандыға айналған ауыл, қалалар әр облыста бар.

Десе де, әдебиетте көп қаузалып, түрен салған тақырып емес. Қарапайым адамдардың образын ашу, оның жан-дүниесіне терең үңілу – көркем әдебиеттің басты миссиясы. Біз сөз еткен осы тіршілік көзі суалған қалаларда қаншама халық өмір сүріп жатыр. Ал олардың тағдыры, күнделікті тіршілігі сөз өнеріне арқау болды ма? Осы қалалармен бірге күйреген адамның жан-дүниесі, өткен мен бүгіннің арасындағы нәзік байланыстар суреттеледі. Сондықтан өз тақырыбымды сәтті таңдай алдым деп ойлаймын.

Айдын Байыс: Поэзия жанрының өкілі болған соң бірнеше шығарма жаздым. Өлеңдер топтамасы, балладалар, микропоэмалар, поэма деген сияқты. Әңгіме көлемді туынды туралы болса ол «Шахан» поэмасы. Поэмаға артист Шахан Мусиннің тағдыры арқау болды. Ол кісінің өмір жолын оқып отырып қазақ халқының тағдырын, тарихын тізіп шығуға болады. «Халық жауы» атанып, қиямет-қайым кешкен, 18 жыл каторга мен Сібірде айдауда жүріп аман қайтқан, кейін өнерінің арқасында «Халық әртісі» деген биікке көтерілген тұлға. Осындай азап пен тозақтан келсе де адамдық қасиетін жоғалтпай, сағы сынбай, қайта түлегенін жаздым. Қазақтың қайсар рухын жырладым.

Жазған шығармаңызға өзіңіз қалай баға берер едіңіз? Көңіліңізден шықты ма? Оқырмандар қалай қабылдайды деп ойлайсыз?

Жантас Еркін: Осы жазған шығарма бойынша біраз ағалардың, сыншылардың жақсы бағасын естіп үлгердік. Аяқ астынан аты танылып, БАҚ беттерінде жарияланып, көп талқыға да түсіп жатты. Сол кездегі көзқарас бойынша айтсам, «жақсы шықты-ау» деген ойдың тұзағына түсіп, мақтанып та кеттік. Ал қазіргі буы басылған көзқараспен айтар болсам, көп қателіктер бар екендігін байқадым. Әрине, мұны болашақта түзетуге болады, бірақ тағы алып-қосарлар бар. Дегенмен басынан көңілде жүрген көрікті ой болғаннан кейін ойда жүрген нәрсені қағаз бетіне түсіруге тырыстық. Осы нәрсе автор ретінде қуаныш сыйлай алды.

Жалпы, жазудың маңызды екенін және жай ғана жазу емес, ойдың пісіп-жетілген кезінде уақыт тауып, үстелге отырып жаза бастаудың маңызды екенін түсіндірген алғашқы романым болды. Оқырмандар жылы қабылдады. Жарнамасы тоқтатылса да әлі күнге дейін сатып алып, хабарласып, лебізімен бөлісіп жатады. Еліміздің түкпір-түкпіріне жіберіп жатырмыз. Бірақ өте аз тиражда шықты, сондықтан тағы басып шығаруға ұсыныс білдірдім. Бұлай көп оқылады деген ой болған жоқ. Көбіне сырттағы қазақтар көп алып оқыды, оның ішінде Моңғолияның қазақтары, Қытай қазақтары сияқты қандастар көбірек қызығушылық танытып, көп тираж сол жаққа сатылды деп ойлаймын.

Жақсылық Қазымұратұлы:

Қалай десек те, әрбір жазылған дүние қалам иесіне ыстық. «Іштен шыққан шұбар жылан» демекші, әрбір қолына қалам ұстаған, сөз өнерімен шама-шарқы келгенше айналысып жүрген адам өз шығармасын жамандыққа қимайды. Бұл кез келген қаламгердің, кез келген жазушының басында бар хал деп ойлаймын. Мен де өз жазғандарымның артық-кемін айта алмаймын (тіпті іштей сезсең де, батынып айта алмайсың), әлдекімнің назарына іліксе, оқырман мен әдебиет сыншылары тарапынан әділ баға беріле жатар. Бәлкім, уақыт өте келе қайта оқығанда әттеген-ай деген тұстары кездесер. Әсіресе, ол біз секілді енді ғана қалыптасып келе жатқан, жазу-сызуы толық төрт аяғын тең баспаған қаламгерлерде кездесетін жағдай сияқты. Сондықтан шығарманың сапасы туралы, әсіресе өзімнің жазған шығармамның деңгейі, көркемдігі туралы бірдеңе айту қиын.

Ғылымнұр Кәдірбай: Өз-өзіңе баға беру қиын, бірақ роман көңілімнен шықты. Осы жобаға қатысқан азаматтардың көбі уақыттың тығыздығына байланысты кішкене әттеген-айлары болған шығар. Бірақ мен өз ойлаған деңгейімде, тіпті одан да асырып аяқтай алдым деген ойдамын.

Жаңа айтып өткендей, бір кездегі Ащысай секілді өндірістік қалалар – түрлі тағдырдың, ұлт-ұлыстардың тоғысқан нүктесі. Романымда грек Пимендидің тағдыры арқылы тарихтың бір қатпарын да ашқым келді. Қиын замандағы қилы тағдыр иелерін, олардың өмірін, бойларындағы мейірім, мен ізгілікті жеткізгім келді.

Бір қарағанда романда мистикалық сарын басым секілді көрінер. Бірақ соның бәріне қазақы дүниетанымды, ұлттық болмыстың шуағын сіңіруге тырыстым. Мысалы, 3-4 рет кездесетін көк есекке теріс мінген Қызыр ата образы, жұмбақ үңгірдегі пері қызы мен қар қалың жауған жылдың жазында қаптап кеткен жыландарды шын өмірден алыс ертегі деп те айта алмайсыз.

Ал Мәулен мен Зылиханың өмірі айналасында суреттелетін оқиғалардың бәрін бүгін мен өткеннің арасына салынған көпір дер едім. Әр адамның кеудесінде жан баласына аша алмайтын жұмбақ бар. Басынан өткен қызығы мен қуанышы егіз тағдыр ешқашан ұмытылмайды. Сол өмір суреттері тірліктегі болымсыз детальдар арқылы еске түсіп, адам жанын қылбұраудай қысады. Өмір туралы ойланған адам өлім жайлы да ойланатыны ақиқат.

А. қаласы тұрғындарының тозақ отынан азат қылады деп сеніп, қалампыр шайын ішуі – романның кілтіне айналды. Осы қалампырды іздеген кейіпкер Үшсана өзенінен өтеді де Ырғайлы деген жерге үш рет барады. Бірінші жолы көңілге сезілмегенімен екінші, үшінші жолы барғанда бұл барған жері басқа бір әлем екенін шырамытасыз. Адамның өз күнәсі мен тозақ туралы ойлары да осы Үшсана өзенінің арғы жағында айтылады.

Тақырып Түркістан өлкесі хақында болған соң киелі жерлерді қамту керек-тұғын. Бұрын-соңды көзден таса болып келген қасиетті жерлерді суреттегім келді. Мысалы, Қартаудың бір сілеміндегі Жылаған ата үңгірі мен Қарнақтағы 1300 жылдық тұт ағашы. Екеуі де кейіпкерлердің өмірімен тікелей байланысып жатады.

Романның жанына айналған кейіпкерлер – тас мүсін мен Володия. Бірі – өткен өмірдің санадан өшпес сарқыны, озған дәуірдің белгісі. Оның түпбейнесі кім екенін көзқарақты оқырман өзі-ақ танып, біліп алар. Ал кезінде шахтада қайтыс болған адамдарды алып шығып жерлейтін, бүгінде адам түсінбес дертке шалдыққан Володия – ең сәтті шыққан кейіпкерімнің бірі дер едім. Жалпы алғанда – осы. Оқып шыққан айналамдағы достарым, басқа да оқырмандар жылы лебіздерін білдіріп, жақсы пікірлерін айтып жатыр.

Айдын Байыс: Шедевр деп айта алмаймын. Нашар, ортаңқол деп те айтпаймын. Шамам жеткенше жаздым. Қалай шыққанын оқырман айтар, бағалар. Оқып шыққандар жақсы пікірлерін, лебіздерін білдіріп те жатыр. Сын айтылған тұстары да бар.

Қазір шығармашылығыңызда қандай жаңалықтар бар? Қандай тақырып қызықтырып жүр?

Жантас Еркін: Қазір негізінен өзімінің бұрынғы эксперименттерімді қайта өңдеп жатқандығым ғана сезіледі. Себебі бір жағы жаңа дүниелерге баруға күнделікті күйбең, жұмыс және басқа да жоспарлар қол байлап жүр. Бірақ бәрібір ізденіс үстіндеміз. Бұйырса, алдағы уақытта жаңа дүниелер бола жатар. Негізі, жобадан кейін «Қызыл үнсіздік» деген роман жазып қойғанмын. Ол әлі жарық көрген жоқ, дегенмен қаттап-шоттап, редактурасы бәрі дайын тұр. Тек шығаратын баспа мәселелері ғана қалды. Сондықтан осы жылдың соңына дейін жеке меценаттар қолдауымен шығады деген ойдамын. Одан бөлек те бір әңгімелер жинағым тұр. Оны «Фолиант» баспасымен бірігіп шығарамыз ба деген жоспар бар, ол жағын уақыт көрсетеді.

Сонымен қатар жазылған дүниелерді уақытында шығару мақсатым бар. Оған қоса, АҚШ-қа «Болашақ» бағдарламасымен оқуға бара жатырмын. Ендігісі сол ел көру, әлемнің диірменіне бір түсу, олардың өркениеті мен өзімізді салыстыру. Автор ретінде де, адам ретінде де еліңе сырттан барған кезде ғана жақсы баға бере аласың. Оны осыдан бұрын Түркияға, Қытайға, Грузияға барғанда байқадық. Өз еліңді сырттан жазған бөлек, ол ракурс өзге. Өйткені іште жүрген кезде күнделікті тұрмыстың илеуіне түсіп кетесің, санаңды тұрмыс билейді. Сондықтан ұлтқа әлемнің ракурсымен қарап, сол жақтан жазу керек.

Жақсылық Қазымұратұлы: Осы жоба барысында жазған «Көкөзек» хикаятының көлемін кеңейтіп, роман етіп жазып жатырмын. Былтырдан бергі шаруам осы. Шығармаға қосымша кейіпкерлер қосылды, композициясы кеңіді, тарихи дүниелер кірікті. Шығарманың атауы да өзгерді. Негізі, аяғына жетіп қалдым.

Шындығында шығарманы қайта жазу деген мен ашып отырған жаңалық емес, әдеби тәжірибеде бар үрдіс. Әуелі әңгіме немесе хикаяттың жазылуы, сосын оның роман болып кеңеюі әдебиет тарихында көп кездеседі. Тіпті әдеби заңдылық бойынша да шығарманың жетпіс пайызы жаңартылып, қайтадан жазылса ол жаңа шығарма болып есептелінеді. Әзірге жазып та, айналысып та жүргенім осы дүние. Меніңше, әу бастағы жазылған хикаяттан қарағанда қазір аяқталып қалған романымның тақырыптық, идеялық, кейіпкерлік тұрғысынан толықтырылған, өзгерген тұстары көп. Оқиға да өзіме біршама күрделене түскендей сезіледі. Бұрынғысында бір оқиға желісі болса оған тағы бір тармақ қосылды, осылайша параллель екі ұрпақтың тағдыры, екі жас бозбала мен бойжеткеннің басынан кешкен түрлі оқиғалары айтылмақ. Олардың ішкі күйініш-сүйініштері, тіпті тағдырындағы кейбір жағдаяттар ұлт өмірінде болып жатқан оқиғалармен қабысып жатыр. Яғни, екі өскіннің, екі жастың тағдырын халық өмірінің бір бөлшегі деп қарауға да болады. Бұл жерде әрине оқиға не туралы, кейіпкерлер қалай ашылды, мұның бәрін оқырман оқып, өзі пайымдай жатар. Жаңа айтып өткендей, жазушы ешқашан жаман жаздым деп ойлай қоймайды.

Қар түсіп қараша келгенге дейін романның ауы мен бауын, кем-кетігін дұрыстасам деп отырмын. Ары қарай редактормен жұмыс істесем деген ой бар. Содан кейін жылдың басы ма, келесі жылы көктем бе, сәтіне қарай баспадан шығарармын. Бұл – негізгі жоспар. Сонымен бірге, кейде көңілдің ауанына қарай күз келіп, құс қайтқанда деген секілді, өлең жазатынымыз бар. Өлең деген адамның жан-дүниесімен тұтас қайнасып кеткен, өте нәзік дүние ғой. Одан адам ажырап кетпейді. Бұл құдайдың берген сыйы, сондықтан біраз үркектеп кеткен қара өлең қайтадан үйірсектеп жүр… Әрине, жазу-сызудың жанында жүрген соң көп нәрсені жоспарлайсыз. Мұның бәрі уақыт еншісінде.

Ғылымнұр Кәдірбай:

Қазір тағы бір роман жазу үстіндемін. Мені магиялық реализм қызықтырады. Қазақтың мифологиясын, тамыры тереңде жатқан фольклорымызды қазіргі заманның көзімен қарап, әдебиетімізге сіңіргім келеді. Осы бағытта жаңа романымды бастап, ортан беліне де жетіп қалдым. Бұйырса жыл аяғына дейін аяқтаймын деген ойдамын.

Айдын Байыс: Ауыз толтырып айтарлықтай жаңалық жоқ. Індете іздеп, қуалап жүрген тақырыбым да жоқ. Оқы, жаз, сосын қайта оқы дегендей тек іздене беруді мақсат тұтамын. Өзің өспесең, өлеңің де өспейді әйтпесе.

Бүгінгі қазақ әдебиетінің даму қарқынына қандай баға берер едіңіз? Жаңа толқынға тән қандай ерекшеліктерді байқап жүрсіз?

Жантас Еркін: Қазіргі жас буыннан ең жасы біз шығармыз. Біздің алдымыздағы ағалар біраз қарқын алып, шабытын үдете түскенін байқаймын. Әлеуметтік желілерден әңгімелерін оқып тұрамын. Ал олардан кейінгі толқынға келсек, саусақпен санарлық. Олардың өз көзқарастары болғанымен, көбі автор ретінде толық қалыптасып үлгере алмай жатқан сияқты. Бұның бәріне уақыт керек, оның үстіне проза деген «ауыр артелерия» дейміз ғой, сондықтан ол бір отырып жаза салатын нәрсе емес, ұзақ уақытты, ойды, ізденісті талап ететін дүние. Автор сол кезеңде пісіп-жетілу үшін бәрібір бірталай уақыт өтуі керек. Ақындардың жөні бір бөлек. Иә, жас ақындар бар. Бізде қанша дегенмен ақындықтың жақсы мектебі бар ғой. Бірақ олардың қаншалықты жаңалық жасап жатқанын білмеймін. Прозаны алып қарар болсақ, олар көзге көрінбей, білінбей барып бірден төгілетін толқын. Ол әлемдік әдебиетте де солай, бізде де солай жүріп жатқан үрдіс.

Жақсылық Қазымұратұлы: Қазіргі қазақ әдебиетіндегі жасы жиырма бес пен отыз бес аралығындағы қаламгерлерді жаңа толқын деп алатын болсақ, олардың ерекшелігі білімділігі мен еркіндігінде шығар деп ойлаймын. Мысалы, поэзияда Қарлығаш Қабай секілді ақын қыздардың өзгеше бір тың серпін алып келуі мен үшін үлкен жаңалық. Оған қоса Досқан Жылқыбай прозасында да өзіне тән түйсінулер, адам жанының терең иіріміне бойлайтын нәзіктік бар. Меніңше, осындай бір ерекшеліктерді «жаңалық» деп айтуға лайық деп ойлаймын.

Жалпы, мұның түп-тамыры әрине ізденісте, білімде, дүниені басқаша тың көзқараспен ойлап, пайымдап, түйсінуде жатыр. Сонымен бірге, еркіндік. Мұндай еркіндікті соңғы буын жастардың әрқайсысынан сезе аламыз. Мәтін құрудағы, ой айтудағы, сөйлем құрылысындағы еркіндік, идеядағы еркіндік. Тіпті дәстүрлі прозадағы, дәстүрлі поэзиядағы сияқты емес, сөйлем құрылысынан тартып, ой ағысына дейін еркіндік бар. Әрине, мұның бәрі шартты түрдегі пайым. Мен мұны жастарға тән ерекшелік есебінде айтып отырмын.

Ғылымнұр Кәдірбай: Бүгінгі тұтас қазақ әдебиетіне баға беру, әрине, қиын. Ол – ғалымдардың, зерттеушілердің жұмысы. Ал жас буын, замандастардың туындыларын мүмкіндіктің барынша оқып отыруға тырысамыз. Оның ішінде осы жиырма бес-отыз бес жас аралығындағы қыз жігіттердің қуатты буыны, жаңа толқыны қалыптасты. Олар қазір көп ешкімнің тісі бата бермейтін роман жанрына жаңа леп әкеліп, сең жүргендей болды.

Осы жобаның аясында да қаншама жақсы романдар жазылды. Өзінің ойында жүрсе де мүмкіндігі болмай жүрген қаламгерлер қорықпай барды, жазды. Ең бастысы, сол жолға өздері түсіп көрді. Мұның өзі үлкен жетістік. Енді алдағы бес-он жылда қазақ әдебиетіндегі роман жанры тіпті де биік бағасын алып, үлкен жетістіктерге жетеді деп ойлаймын.

Айдын Байыс:

Оң баға берем. Өсу жолындамыз ғой. Тек, мақтамау керек ешкімді. Бұзып аламыз.

Бүгінгі әдеби ортада жас жазушыларға қолдау мен мүмкіндіктер жеткілікті деп ойлайсыз ба?

Жантас Еркін: Егер біздің алдыңғы буынмен салыстырар болсақ, бүгінгі жас жазушыларға қолдау мен мүмкіншіліктер молдау. Тәуелсіз меценаттар болсын, әдеби байқаулар болсын, мемлекет тарапынан болсын, қолдаулар көбейген. Ең бастысы, қаламын қолынан ешкім тартып алып жатқан жоқ. Сол мүмкіндік жақсы. Ал елуінші, алпысыншы жылдардағы әдебиеттің әл-күйі қалай, цензураға бақылау қалай болды, оның бәрін жақсы білеміз. Сонымен салыстырғанда қазір жазу еркіндігі бар, ешкімді қудалап жатқан жоқ. Сондықтан жас жазушыларға қалғаны – тек жазу, жаза беру.

Оған қоса, жас авторларға көп іздену керек, себебі қазір ашық ақпарат қоғамы. Ақпарат сай-саладан ағылып келіп жатқан технологиялық ғасыр. Әлем қарыштап дамып жатыр, глобализацияның бетін тоқтату мүмкін емес. Соның барлығына жас авторлар ілесуге тырысу керек, бәсекеге қабілетті болу керек деп ойлаймын.

Әлемдік әдебиетті жиі оқып тұрамын. Нобель сыйлығын алған, бестселлер шығармаларды там-тұмдап қарап тұрамын. Соларға қарасақ, қазір неше түрлі жаңа ойлардың ағымын, ол ойлардың әлеуметтің бағытымен, қоғаммен бірге дамып жатқанын байқайсың. Ал біздің бір пұшпақты илеп жүргенімізге біраз боп қалды.

Жақсылық Қазымұратұлы: Әдебиетке қолдау немесе оның жеткіліксіздігі жайлы бұрыннан айтылып келе жатыр. Бұл меніңше, қызық нәрсе. Мысалы, әдеби панорама сияқты үлкен жобалардан игіліктеніп жүрген, кітаптары мемлекеттік тапсырыспен шыққан, әдеби бәйгелерде топ жарып жүрген қаламгерлер үшін жеткілікті сияқты сезіледі. Бұның солай болуы да табиғи дүние. Сәйкесінше, түрлі себептермен бәйгелерге ілінбей қалатын, әдеби жобалардан қалыс қалатын қаламгерлер үшін ол жеткіліксіз болып көрінуі мүмкін. Сондықтан «жеткілікті, жеткіліксіз» дегеннің өзі шартты дүние сияқты.

Ал енді тұтастай мемлекет тарапынан қолдау немесе бүкіл қаламгердің, барлық жастың жағдайын жасап беру мүмкін де, қажет те емес. Әдетте уақыт өте келе іріктеліп, арасынан суырылып шыққан жастар түрлі жобалар арқылы қолдау тауып жатады. Негізі, мынандай нарықтық заманда тұтас әдебиетті қолдау қиын шаруа. Нарықтық деп айтып қалдық қой, бұл да көп талқыланған дүние. «Әдебиетті нарыққа бейімдеу керек» деп жиі айтамыз, нәтиже де жоқ емес, мысалы баспалармен келісімшарт жасасып немесе демеуші тауып кітап шығарып, оны нарыққа салып, нәпақасын айырып жүрген қаламгерлер де көп. Баспа ісімен айналысатын қыз-жігіттердің айтуынша, шығарма өтімді болса, оны сатуға, қаражат көзіне айналдыруға болады. Шынымен де қазір кітап нарығы жақсы дамып келеді.

Кейбір кітаптардың жаппай сатылғанын, тіпті қайталай басылып сатылғанын талай көз көрді. Қаламгерлерге осыны игеру керек шығар. Маркетинг саласына да ат басын бұрсақ артық болмас. Осылайша, өз шығармамыздың жарнамасын өзіміз келістіріп, сатуға күш салғанымыз тиімді сияқты. Иә, әрине мемлекеттің де қолдауы, дем бергені маңызды. Десе де қаламгерлер алақан жайып отыра бермей, өздері де әрекет еткені жөн. Қазір аудитория кең, баспалар да, маркетинг жағы да дамып жатыр. Демек, кітабын сату үшін қаламгерлер өзі де күш салып көруі керек.

Ғылымнұр Кәдірбай: Қолдау мен мүмкіндіктердің жеткілікті деген шегі болмайды. Ол жақсарған сайын әдебиеттің де бәсі арта бермек. Қолдау болмаса тоқырайтынын дәлелдеудің қажеті жоқ. Қазір жас жазушыларды қолдауға мемлекет бірте-бірте жақсы көңіл аударып, ерекше ынта қойып отыр. Осы жобаның өзі де – үлкен қолдау.

Қоғамда кітап туралы көп айтыла бастады. Ұлттық кітап күні, 100 кітап жобасы, Ұлттық құрылтайлардағы қазақ тіліндегі кітаптар мен кітап оқу мәдениетін қалыптастыру бастамаларының бәрі керемет. Қос қолдап қолдаймыз әрі әңгіме кітап төңірегінде болғанына қуанамыз. Бірақ кітапты сонша насихаттағанымен жаңа, тың туындылар көптеп жазылмаса, жастардың үні шықпаса, одан не қайыр. Сондықтан мемлекетпен қатар, белгілі кәсіпкерлер де осындай жобаларға атсалысып, жазушылардың еркін, алаңсыз жазуына мүмкіндік жаратса, ол қазақ руханиятына қосылған баға жетпес үлес болар еді.

Айдын Байыс: Жеткілікті деп ойлаймын. Осындай жобалар, әртүрлі байқаулар бар. Кітап шығару да жеңілдеді. Бірақ жағдай жасау керек деп аса қатты әлпештей берген де дұрыс емес деп ойлаймын. Соны тілейтіндерді түсінбеймін. Себебі үлде мен бүлдеге оранып, май асап, бал жалап отырып тағдырлы туынды, мықты шығарма жазамыз дегенге сенбеймін. Жазу деген жанкештілікті қалап тұрады.

Бүгінгі күннің жазушыларынан кімді ұнатып оқисыз? Сүйікті шығармаңыз бар ма?

Жантас Еркін: Бұрын оқырман ретінде күні-түні талмай кітап оқып жүретін кезде сүйікті жазушыларым болған. Кейін өзіміз де әдебиетке келдік, жаза бастадық, қазір сүйікті автор деген ұғым жоқ. Ал жаңа авторлардан техникасын көру үшін, формасын көру үшін, әдебиеттегі ізденіс мәселесін қарау үшін оқуға тырысамын. Сол тұрғыдан жақында америкалық жазушы Дон Делилло деген жазушының «Мао 2» деген шығармасын оқып шықтым. Өте күрделі әрі жаңалыққа толы роман.

Осындай романдарды аударып, көбірек талдап, әдеби ортаға салу керек деп ойлаймын. Одан бөлек үнемі оқып отыратын классикалық шығармаларым бар, Уильям Фолкнер, Эрнест Хэмингуей, Марк Твен, қазақ әдебиетінен Әбіш Кекілбаев, Төлен Әбдік, Таласбек Әсемқұл, Оралхан Бөкейді оқып отырамыз. Өзімнің жинақтаған кітапханам бар. Сол жақтан қайталап соғып отырамын. Өйткені Гомердің «Одиссейін» әрбір жазушы қайталап оқып отыру керектігі сияқты Мағжанның «Батыр Баяны» мен Ілияс Жансүгіровтың «Құлагері» де дәл солай. Бердібек Соқпақбаевтың «Балалық шаққа саяхатына», «Ергежейлілер еліне» оралып отыру керек деп ойлаймын. Сондай бір классикалық дүниелерді қайталап оқуды әдет қылып жүрмін.

Осылайша, тың дүниелер ашып жатқан жайым бар. Себебі қанша дегенмен бір шығарма әр жаста әртүрлі әсер етеді ғой, осындай дүниелерді бала күнімде ашқаныма қуаныштымын. Себебі бала күнімде олар маған әсер етпесе мен бүгінде айналып соқпайтын едім деп ойлаймын. Өйткені сол сезім, сол сана қайта-қайта «мені оқышы, мені қайта бір көрші» дегендей сол жаққа тартып тұрады.

Жақсылық Қазымұратұлы: Замандастарымды, қатарластарымды қолымнан келгенше оқып жүремін. Солардың ішінде айрықша ұнайтыны – Әлішер Рахат. Әлішердің шынайылығы, суреткерлігі қатты ұнайды. Мұнда суреткерлік дегенде айшықты тіл емес, оқиғаны, адамның көңіл күйін дөп басып, бейнелі суреттейтінін айтып отырмын. Әлішердің «Параллель» романын жақында ғана қайталап оқыдым. Адамның ішкі күйін, қазіргі жастардың шынайы өмірін, әкесіз өскен баланың қоғам алдындағы бейнесін керемет суреттеген.

Ал поэзиядан Батырхан Сәрсенханды сүйсініп оқимын, оның өлеңдерінде сезім буырқанып жатады. Өзіне тән мінез, өзіне тән еркіндік бар. Сондай-ақ Есбол Нұрахмет, Бақытбек Қадыр, Абай Аймағамбет, Ретбек Мағаз, Ғылымнұр Кәдірбай секілді жазуы қалыптасқан прозашылардың жаңа дүниелерін де оқып отырамын.

Ғылымнұр Кәдірбай: Осы жобаға қатысқан жазушылардың ішінен Жантас Еркіннің «Жақыныңды жоғалту» романын, Әлихан Жақсылықтың «Ескі вокзалдың жолаушылары» романын атап өткім келеді. Сосын Тоқтарәлі Таңжарық, Бақытгүл Сәрмекова, Жәудір Нартай, Арман Әділбек сынды тамаша жазушылардың роман жазғанын күтіп жүрмін.

Айдын Байыс: Бүгінгі жазушылардан Айгүл Кемелбаева апайымыздың кітабын оқып жүрмін. Ұнады. Талантымен қоса білімді екенін сезіп отырасың. Бұрынғылардан Тәкен Әлімқұловты қайталап оқып тұрамын. Әңгімелері сұмдық. Ұлт жазушысы ғой!